Գլխավոր էջ

Վիքիպեդիա

Ազատ հանրագիտարան, որը կարող է խմբագրել յուրաքանչյուր ոք։

Շաբաթվա հոդված

Արեգակնային համակարգի ձևավորում և էվոլյուցիա, գործընթաց տիեզերքում, որն սկսվել է շուրջ 4,6 միլիարդ տարի առաջ՝ հսկայական մոլեկուլային ամպի փոքր հատվածի գրավիտացիոն կոլապսի արդյունքում։ Սեղմվող զանգվածի մեծ մասը կուտակվել է կենտրոնում՝ ձևավորելով Արեգակը, իսկ մնացած մասը տափակել է՝ վերածվելով նախամոլորակային սկավառակի, որից էլ հետագայում առաջացել են մոլորակները, բնական արբանյակները, աստղակերպերը և Արեգակնային համակարգի այլ փոքր մարմինները։

Այս մոդելը, որը հայտնի է որպես միգամածային վարկած, առաջին անգամ 18-րդ դարում մշակել են Էմանուել Սվեդենբորգը, Իմանուիլ Կանտը և Պիեռ-Սիմոն Լապլասը։ Դրա հետագա զարգացումը միահյուսել է տարբեր գիտական ճյուղեր, այդ թվում՝ աստղագիտությունը, քիմիան, երկրաբանությունը, ֆիզիկան և մոլորակագիտությունը։ 1950-ական թվականներին Տիեզերական դարաշրջանի մեկնարկից և 1990-ականներին էկզոմոլորակների հայտնաբերումից ի վեր մոդելը ենթարկվել է ինչպես գիտական վերանայումների, այնպես էլ լրացումների՝ նոր դիտարկումներին համապատասխանեցվելու համար։

Արեգակնային համակարգն իր սկզբնական ձևավորումից ի վեր էական էվոլյուցիա է ապրել։ Բազմաթիվ բնական արբանյակներ առաջացել են իրենց մայր մոլորակների շուրջ պտտվող գազափոշային սկավառակներից, մինչդեռ ենթադրվում է, որ մյուս արբանյակները ձևավորվել են ինքնուրույն, ապա հետագայում որսվել մոլորակների ձգողականության կողմից։ Մեկ այլ խումբ, ինչպիսին է Երկրի Լուսինը, կարող է հսկայական բախումների արդյունք լինել։ Մարմինների միջև բախումները շարունակաբար տեղի են ունեցել ընդհուպ մինչև մեր օրեր և առանցքային դեր են խաղացել Արեգակնային համակարգի էվոլյուցիայի գործում։ Նեպտունից այն կողմ ձևավորվել են ենթամոլորակային չափեր ունեցող բազմաթիվ մարմիններ, դիտարկվել են հազարավոր տրանսնեպտունային օբյեկտներ։ Ի տարբերություն մոլորակների՝ այս տրանսնեպտունային օբյեկտները հիմնականում շարժվում են էքսցենտրիկ ուղեծրերով, որոնք թեքված են մոլորակների ուղեծրային հարթության նկատմամբ։ Մոլորակների դիրքերը կարող են տեղաշարժված լինել ձգողական փոխազդեցությունների պատճառով։ Մոլորակային միգրացիայի գործընթացը բացատրում է Արեգակնային համակարգի ընթացիկ կառուցվածքի մի մասը։

Մոտ հինգ միլիարդ տարի անց, երբ Արեգակի միջուկում ջրածինն այլևս չկարողանա վերածվել հելիումի, Արեգակի մակերևույթը կսառչի՝ վերածվելով ենթահսկայի։ Հաջորդ երկուսուկեսից երեք միլիարդ տարիների ընթացքում այն արտաքին ուղղությամբ կընդլայնվի՝ բազմակի անգամ գերազանցելով իր ընթացիկ տրամագիծը, և երկու անգամ կվերածվի կարմիր հսկայի՝ անցնելով հիմնական RGB և AGB փուլերը, որոնց միջև կա կարճատև միջանկյալ ընդմիջում։ Այնուհետև Արեգակը դուրս կնետի իր արտաքին շերտերը՝ ձևավորելով մոլորակային միգամածություն և թողնելով աստղային մնացորդ, որը հայտնի է որպես սպիտակ թզուկ։ Հեռավոր ապագայում նրա մոտակայքով անցնող աստղերի ձգողականությունը աստիճանաբար կնվազեցնի Արեգակի մոլորակային համակարգի զանգվածը․ որոշ մոլորակներ կոչնչանան, իսկ մյուսները դուրս կնետվեն միջաստղային տարածություն։ Ի վերջո, տասնյակ միլիարդավոր տարիների ընթացքում, հավանական է, որ Արեգակի շուրջ պտտվող սկզբնական մարմիններից և ոչ մեկը չի մնա։

Աշխարհի առաջացման և կործանման վերաբերյալ պատկերացումները սկիզբ են առնում հնագույն հայտնի գրություններից։ Այնուամենայնիվ, այդ ողջ ընթացքում գրեթե փորձ չի արվել նման տեսությունները կապել «Արեգակնային համակարգի» գոյության հետ՝ պարզապես այն պատճառով, որ լայնորեն տարածված չէր այն ընկալումը, թե Արեգակնային համակարգը գոյություն ունի մեր ժամանակակից պատկերացմամբ։ Արեգակնային համակարգի առաջացման և էվոլյուցիայի տեսության ձևավորման առաջին քայլը արևակենտրոնության համընդհանուր ընդունումն էր, ըստ որի՝ համակարգի կենտրոնում Արեգակն է, իսկ Երկիրը պտտվում է նրա շուրջը։ Այս գործընթացը սկսվեց Նիկոլայ Կոպեռնիկոսի կողմից 1543 թվականին և շարունակվեց Գիտական հեղափոխության ողջ ընթացքում։ «Արեգակնային համակարգ» տերմինի առաջին արձանագրված կիրառությունը թվագրվում է 1704 թվականին։ Ավելին⇒

Նորություններ

← «Նորություններ»

Շարունակվող իրադարձություններ՝ Իսրայելա-ամերիկյան հարվածներ Իրանին (2026) • Իրանի բողոքի ցույցեր • Ռուսաստանի ներխուժում Ուկրաինա

Հայաստանի վարչապետ Նիկոլ Փաշինյանն արժանացել է գերմանական խաղաղության մրցանակին։
օգոստոսի 15-ին Ինդոնեզիայում տեղի ունեցած երկրաշարժի հետևանքով զոհվել է ավելի քան 69 մարդ։
ԱՄՆ-ի պետական պարտքը գերազանցել է 40 տրիլիոն դոլարի շեմը. 2017 թվականի հունվարին՝ Դոնալդ Թրամփի առաջին նախագահության սկզբում, պետական պարտքը կազմել է մոտ 19,95 տրիլիոն դոլար, և այդ ժամանակից ի վեր այն ավելի քան կրկնապատկվել է։
օգոստոսի 12-ին տեղի է ունեցել Արեգակի խավարում (լուսանկարում), որի ամբողջական փուլը տեսանելի է եղել Ռուսաստանում, Դանիայում, Իսլանդիայում, Իսպանիայում և Պորտուգալիայում:
օգոստոսի 2-ին կայացել է Հայաստանի Ազգային ժողովի 9-րդ գումարման անդրանիկ նիստը։
հուլիսի 30-ին տասը հոգանոց լեռնագնացների խումբը զոհվել է ձնահյուսի հետևանքով, որոնց թվում էր 14 ութհազարական լեռներ գրաված Նիրմալ Պուրջան (լուսանկարում)։
հուլիսի վերջին երեք օրերին Մարոկկոյից Սեուտա է մտել շուրջ 50.000-60.000 միգրանտ, ինչի հետևանքով իսպանական կողմում գրանցվել է առնվազն 57 մահ և ստեղծվել է հումանիտար լուրջ ճգնաժամ:

Վերջերս մահացածներ՝ Հեյդեն Փանեթիեր • Նիրմալ Պուրջա • Ֆրանկո Բարեզի

Հաջորդ թողարկում | Պահոց | Խմբագրել

Գիտե՞ք, որ․․․

← «Գիտե՞ք, որ...»

․․․մոտ 100․000 հսկա կրիաներ (լուսանկարում) կենտրոնացած են Սեյշելյան կղզիների Ալդաբրա ատոլում, սըր Դևիդ Աթենբորոն այն անվանել է «աշխարհի հրաշալիքներից մեկը»։
․․․այս ամերիկացին հաշվարկել է, որ յուրաքանչյուր փաթեթի շտրիխ կոդն ավելի արժեքավոր է, քան հենց պուդինգը, և դրա շնորհիվ ստացել է ավելի քան մեկ միլիոն բոնուսային ավիամղոն և ձեռք է բերել ավիաընկերության ցմահ Gold կարգավիճակ։
․․․իտալական քաղաքական կուսակցության պաշտոնական օրհներգը բաղկացած էր կովի բառաչից։
․․․Նոր Զելանդիայում տանուլ տալով հանրաքվեում՝ լազերային կիվին (լուսանկարում) «մեկնեց» ուկրաինական ռազմաճակատ։
․․․իրական մաֆիոզն իր հարսանիքին ընդօրինակել է հորինված մաֆիոզին։
․․․որոշ արգելոցներում պահպանվում է երկինքը։

Հաջորդ թողարկում | Արխիվ | Խմբագրել

Ներկայացում

Վիքիպեդիան առցանց, բազմալեզու, խմբային հանրագիտարանային նախագիծ է, որն աշխատում է վիքի ձևաչափով։ Նախագիծը նպատակ ունի տրամադրել ազատ, հավաստի և ստուգելի բովանդակություն, որը յուրաքանչյուրը կարող է փոփոխել և բարելավել։

Վիքիպեդիան առաջնորդվում է հիմնարար սկզբունքներով, իսկ բովանդակությունը հրապարակվում է Creative Commons BY-SA արտոնագրի ներքո։ Այն կարելի է պատճենել և օգտագործել՝ պահպանելով սույն արտոնագրի պայմանները։ Վիքիպեդիայում ողջ տեղեկատվությունը ներկայացված է ազատ, առանց գովազդի և իր օգտագործողների անձնական տվյալների օգտագործման։

Վիքիպեդիայի հոդվածների հեղինակները կամավորներն են։ Նրանք կոորդինացնում են իրենց ջանքերը համաձայն համայնքում ընդունված կանոնների և ուղեցույցների ու առանց առաջնորդների։

Այս պահին Հայերեն Վիքիպեդիայում կա՝
331 319 հոդված	644 ակտիվ խմբագիր

Համագործակցություն

Վիքիպեդիան հանրագիտարան է, որն ստեղծվել և զարգանում է քեզ նման այցելուների կողմից։ Այստեղ գործում է «մեկը բոլորի համար, բոլորը՝ մեկի համար» սկզբունքը։

Առաջին անգա՞մ ես փորձում. օգտվի՛ր օգնության դասընթացից։ Չգիտես՝ ինչի՞ց սկսել. ահա մի քանի խորհուրդ։

Մասնակցի՛ր այս ամիս կազմակերպվող նախագծերին։